Żółwie w Polsce: błotny czy czerwonolicy? Rozpoznaj i pomóż!

Wielu z nas zastanawia się, czy w Polsce można spotkać dzikie żółwie. Odpowiedź na to pytanie jest bardziej złożona niż mogłoby się wydawać, ponieważ obok jedynego rodzimego gatunku, nasze wody zamieszkują również nieproszeni goście. Ten artykuł wyjaśni, jakie żółwie żyją w Polsce, jak je rozpoznać i dlaczego ich obecność ma kluczowe znaczenie dla naszej przyrody.

Żółwie w Polsce: czy to tylko bajka, czy rzeczywistość?

Kwestia obecności dzikich żółwi w Polsce od zawsze budziła moją osobistą ciekawość, a także wielu moich znajomych i czytelników. To naturalne, że chcemy wiedzieć, jakie fascynujące stworzenia dzielą z nami nasze środowisko. Odpowiedź na to pytanie nie jest jednak tak prosta, jak mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka.

Owszem, mamy w Polsce jeden rodzimy gatunek żółwia, który jest prawdziwym skarbem naszej fauny. Jednak rzeczywistość jest bardziej złożona, ponieważ obok niego w naszych wodach coraz częściej pojawiają się nieproszeni goście gatunki obce, które stanowią poważne zagrożenie dla rodzimej przyrody. W dalszej części artykułu szczegółowo omówię oba te przypadki, aby rozwiać wszelkie wątpliwości i pokazać pełen obraz sytuacji.

Żółw błotny: jedyny prawdziwy polski gad

Żółw błotny (Emys orbicularis) to prawdziwa perła polskiej herpetofauny i jedyny gatunek żółwia, który naturalnie występuje w naszym kraju. Niestety, jest to również gad niezwykle rzadki i objęty ścisłą ochroną gatunkową już od 1935 roku. Jego status jest alarmujący został wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt z kategorią EN, co oznacza, że jest to gatunek bardzo wysokiego ryzyka, zagrożony wyginięciem. To sprawia, że każde spotkanie z nim w naturze jest wyjątkowym wydarzeniem.

Jak rozpoznać jedynego rodzimego żółwia w Polsce?

Rozpoznanie żółwia błotnego jest kluczowe, aby odróżnić go od inwazyjnych gatunków. Jego wygląd jest dość charakterystyczny. Pancerz grzbietowy, czyli karapaks, ma zazwyczaj barwę oliwkowobrązową lub ciemnobrązową, często z wyróżniającymi się żółtymi kropkami lub kreskami, które tworzą unikalny wzór. Spodnia część pancerza (plastron) jest jaśniejsza, często żółtawa z ciemnymi plamami. Warto też zwrócić uwagę na rozmiar:

• Samice żółwia błotnego są zazwyczaj większe, ich pancerz może osiągać do 19 cm długości.
• Samce są nieco mniejsze, z pancerzem dorastającym do około 17 cm.

Gdzie w Polsce masz szansę go spotkać? Mapa występowania

Żółw błotny jest gatunkiem wodno-lądowym, co oznacza, że doskonale czuje się zarówno w wodzie, jak i na lądzie. Preferuje spokojne, płytkie zbiorniki wodne z bogatą roślinnością, takie jak bagna, starorzecza, wolno płynące rzeki, stawy i jeziora z mulistym dnem. Ważne są dla niego również nasłonecznione miejsca na lądzie, gdzie może wygrzewać się na słońcu i składać jaja. W Polsce jego występowanie jest wyspowe i ogranicza się głównie do nizin. Główne ostoje, gdzie mamy szansę go spotkać, to:

• Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie
• Puszcza Augustowska
• Poleski Park Narodowy
• Drawieński Park Narodowy
• Wybrane obszary na Mazowszu i w Wielkopolsce

Szacuje się, że cała populacja żółwia błotnego w Polsce liczy zaledwie około 1500 osobników, co podkreśla jego status gatunku krytycznie zagrożonego.

Podwodny drapieżnik: co znajduje się w menu żółwia błotnego?

Żółw błotny to prawdziwy drapieżnik, który poluje głównie pod wodą. Jego dieta jest dość zróżnicowana i obejmuje szeroki wachlarz bezkręgowców i drobnych kręgowców. W jego menu znajdziemy przede wszystkim owady i ich larwy, ślimaki, małże, kijanki, a także małe ryby. Nie gardzi również padliną, co czyni go ważnym elementem ekosystemu, pełniącym rolę "sanitariusza".

Sekret długowieczności, czyli jak żółw błotny spędza zimę

Jedną z najbardziej fascynujących cech żółwia błotnego jest jego niezwykła długowieczność. W naturze te gady mogą dożyć kilkudziesięciu lat, a zdarzają się osobniki, które przekraczają nawet 100 lat! To prawdziwi weterani naszych ekosystemów. Kluczowym elementem ich cyklu życiowego jest zimowanie. Żółwie błotne spędzają około 5 miesięcy w stanie hibernacji, zagrzebane w mule na dnie zbiorników wodnych, gdzie temperatura jest stabilna i nie spada poniżej zera.

Skarb narodowy pod ścisłą ochroną: dlaczego żółw błotny wymiera?

Jak już wspomniałem, żółw błotny to gatunek bardzo wysokiego ryzyka, zagrożony wyginięciem w Polsce. Jego populacja jest niestety wciąż nieliczna i rozdrobniona. Głównym powodem tego alarmującego stanu jest utrata i degradacja jego naturalnych siedlisk. Osuszanie bagien, melioracja rzek, zabudowa terenów podmokłych to wszystko sprawia, że żółwie błotne tracą miejsca do życia, rozrodu i zimowania. Fragmentacja siedlisk utrudnia również migracje i wymianę genetyczną między populacjami, co osłabia ich odporność i zdolność do przetrwania.

Rola człowieka w ochronie: co możemy zrobić, by przetrwał?

W obliczu tak poważnych zagrożeń, rola człowieka w ochronie żółwia błotnego jest absolutnie kluczowa. To od naszych działań zależy, czy ten wyjątkowy gad przetrwa w Polsce. Przede wszystkim musimy skupić się na ochronie i odtwarzaniu jego siedlisk. Oznacza to między innymi:

• Zaprzestanie osuszania bagien i terenów podmokłych.
• Renaturyzację rzek i starorzeczy.
• Tworzenie nowych, odpowiednich dla żółwi zbiorników wodnych.
• Ograniczanie zabudowy w pobliżu ich ostoi.

Równie ważna jest edukacja społeczeństwa. Im więcej osób będzie świadomych obecności żółwia błotnego, jego potrzeb i zagrożeń, tym większa szansa na jego ocalenie. Każdy z nas, poprzez odpowiedzialne zachowanie w pobliżu jego siedlisk i zgłaszanie obserwacji, może przyczynić się do jego ochrony.

Nieproszeni goście w polskich wodach: problem gatunków inwazyjnych

Niestety, obraz polskiej herpetofauny nie ogranicza się jedynie do rodzimego żółwia błotnego. W naszych rzekach, stawach i jeziorach coraz częściej spotykamy obce gatunki żółwi. Są to zwierzęta, które w żaden sposób nie powinny znaleźć się w polskim środowisku naturalnym. Ich obecność to bezpośredni wynik nieodpowiedzialności i braku świadomości właścicieli, którzy porzucają je na wolności.

Skąd wzięły się egzotyczne żółwie w naszych jeziorach i rzekach?

Historia pojawienia się egzotycznych żółwi w polskich wodach jest dość smutna i sięga lat 90. ubiegłego wieku. Wówczas to, głównie za sprawą masowego importu z Ameryki Północnej, żółwie ozdobne, w szczególności czerwonolice, stały się niezwykle popularnymi "żywymi zabawkami". Sprzedawano je w sklepach zoologicznych, na targowiskach, a nawet w kioskach, często za niewielkie pieniądze. Ludzie kupowali je bez zastanowienia, nie mając pojęcia o ich rzeczywistych wymaganiach i tym, jak duże mogą urosnąć.

Gdy małe, urocze żółwiki podrosły i zaczęły sprawiać problemy wymagały większych akwariów, generowały koszty utrzymania, a ich opieka stawała się uciążliwa wielu właścicieli postanowiło pozbyć się ich w najprostszy, ale najbardziej szkodliwy sposób: wypuszczając je do pobliskich jezior, rzek czy stawów. To działanie, choć często motywowane rzekomą "wolnością" dla zwierzęcia, jest w rzeczywistości aktem okrucieństwa i jest prawnie kwalifikowane jako znęcanie się. Co gorsza, ma katastrofalne skutki dla rodzimego ekosystemu.

Jakie obce gatunki żółwi najczęściej spotykamy?

Wśród inwazyjnych gatunków żółwi, które najczęściej spotykamy w Polsce, dominują te pochodzące z Ameryki Północnej. Największą grupę stanowią podgatunki żółwia ozdobnego (Trachemys scripta):

• Żółw czerwonolicy (Trachemys scripta elegans) zdecydowanie najpopularniejszy i najczęściej spotykany, łatwo rozpoznawalny po czerwonych paskach za oczami.
• Żółw żółtolicy (Trachemys scripta scripta) charakteryzuje się żółtymi plamami za oczami.
• Żółw żółtobrzuchy (Trachemys scripta troostii) ma żółte plamy na głowie i szyi.

Oprócz żółwi ozdobnych, sporadycznie obserwuje się również inne gatunki, takie jak żółw ostrogrzbiety (Graptemys pseudogeographica) czy żółw malowany (Chrysemys picta).

Dlaczego obce żółwie to śmiertelne zagrożenie dla naszej przyrody?

Obecność inwazyjnych gatunków żółwi w polskich wodach to nie tylko ciekawostka, ale poważne zagrożenie dla rodzimego żółwia błotnego i całego ekosystemu. Ich wpływ jest wielowymiarowy i niestety bardzo negatywny:

• Konkurencja o pokarm i siedliska: Obce żółwie są zazwyczaj większe, bardziej agresywne i lepiej przystosowane do szybkiego zdobywania pokarmu. Skutecznie wypierają rodzimego żółwia błotnego z najlepszych miejsc do żerowania i wygrzewania się na słońcu, co jest kluczowe dla ich termoregulacji.
• Przenoszenie patogenów: Gatunki inwazyjne mogą być nosicielami groźnych patogenów, takich jak bakterie (np. Salmonella) czy grzyby, na które rodzimy żółw błotny nie ma naturalnej odporności. Wprowadzenie takich chorób do populacji zagrożonego gatunku może mieć katastrofalne skutki.
• Wpływ na inne gatunki: Obce żółwie są wszystkożerne i mają duży apetyt. Zjadają ogromne ilości skrzeku płazów, larw owadów, a także ikry i narybku. To prowadzi do drastycznego spadku populacji tych gatunków, zaburzając delikatną równowagę ekosystemu wodnego i lądowego.
• Potencjalne krzyżowanie: Istnieje również ryzyko, choć rzadkie, krzyżowania się inwazyjnych żółwi z rodzimym żółwiem błotnym, co mogłoby prowadzić do osłabienia genetycznego populacji rodzimej.

Znalazłem żółwia: co robić? Praktyczny poradnik postępowania

Spotkanie żółwia w naturze to zawsze ekscytujące przeżycie, ale ważne jest, aby wiedzieć, jak prawidłowo postąpić. Pamiętaj, że twoje działania mogą mieć realny wpływ na los zwierzęcia i środowiska.

1. Krok 1: Spróbuj zidentyfikować gatunek (bez dotykania!)

   Pierwszym i najważniejszym krokiem jest próba zidentyfikowania gatunku żółwia, ale zawsze z bezpiecznej odległości i bez dotykania zwierzęcia. Pamiętaj o kluczowych cechach rozpoznawczych: żółw błotny ma oliwkowobrązowy pancerz z żółtymi kropkami lub kreskami, natomiast inwazyjne żółwie ozdobne często mają charakterystyczne paski za oczami (np. czerwone u czerwonolicego, żółte u żółtolicego). Zrób zdjęcie, jeśli to możliwe może być pomocne przy zgłoszeniu.

2. Krok 2: Kiedy należy powiadomić służby i które? (Gmina, RDOŚ)

   Po wstępnej identyfikacji, twoje dalsze kroki zależą od gatunku:

   • Jeśli to żółw błotny: Gratulacje! Spotkałeś rzadki i chroniony gatunek. Zostaw go w spokoju i nie przeszkadzaj mu. Możesz jednak zgłosić obserwację do Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska (RDOŚ) w twoim regionie. Informacje o miejscu i czasie spotkania są cenne dla monitoringu populacji.
   • Jeśli to żółw inwazyjny (np. czerwonolicy): Taki żółw nie powinien znajdować się w polskim środowisku. W tym przypadku należy zgłosić ten fakt do urzędu gminy, na terenie której znalazłeś żółwia. Gmina ma obowiązek podjąć odpowiednie działania w celu odłowienia i umieszczenia inwazyjnego osobnika w odpowiednim azylu. Możesz również skontaktować się z organizacjami herpetologicznymi lub azylami dla zwierząt, takimi jak Fundacja Oceanika, które często zajmują się takimi przypadkami.

3. Przeczytaj również: Jak hodować żółwia? Kompletny poradnik dla początkujących

   Czego absolutnie nie wolno robić, gdy spotkasz żółwia?

   Istnieje kilka kluczowych zasad, których należy przestrzegać, aby nie zaszkodzić żółwiowi ani środowisku:

   • ABSOLUTNIE NIE WOLNO zabierać żółwia do domu, niezależnie od tego, czy jest to gatunek rodzimy, czy inwazyjny. Jest to nielegalne i szkodliwe dla zwierzęcia.
   • NIE WOLNO wypuszczać żółwia w inne miejsce, nawet jeśli wydaje ci się, że jest to "lepsze" środowisko. Może to prowadzić do rozprzestrzeniania gatunków inwazyjnych lub przenoszenia chorób.
   • NIE WOLNO dotykać ani przenosić żółwia błotnego, chyba że jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie (np. na ruchliwej drodze wtedy przenieś go w kierunku, w którym zmierzał, na najbliższy bezpieczny teren, a następnie zgłoś do RDOŚ).
   • NIE WOLNO karmić dzikich żółwi. Mogą się przyzwyczaić do pokarmu od ludzi i stracić naturalne instynkty łowieckie.